EXCALIBUR : Το ψυχεδελικό Έπος του John Boorman αρνείται να βγει από τον βράχο της κινηματογραφικής αθανασίας.

by Αντρέι Κοτσεργκίν 

Την πρώτη φορά που είδα το EXCALIBUR του John Boorman πρέπει να ήμουν 14 χρονών. Έχοντας πετύχει, μια νύχτα, την ταινία στο STAR ακόμα θυμάμαι τον ενθουσιασμό μου που θα έβλεπα να εξιστορείται στην οθόνη μια από τις πιο επικές και αγαπημένες μου ιστορίες ! Ο Boorman δεν χρειάστηκε παρά μόλις 20 λεπτά για να αποκεφαλίσει τον ενθουσιασμό μου και να τον αντικαταστήσει από μια πληθώρα συναισθημάτων που ακροβατούσαν ανάμεσα στην αηδία, το σοκ, τον τρόμο αλλά και την έξαψη. Στα πρώτα 20 λεπτά του EXCALIBUR παρακολουθείς μια άκρως αιματοβαμμένη μάχη και τον τρελό, ξαναμμένο Βασιλιά Ούθερ Πεντράγκον να βιάζει την γυναίκα του εχθρού του, του Δούκα της Κορνουάλης, έχοντας πάρει την μορφή του χάρη στο ξόρκι του Μάγου Μέρλιν. Και όλα αυτά μπροστά στα μάτια της κόρης του Δούκα. Ναι το EXCALIBUR αποτέλεσε για μένα το κομβικό σημείο της ζωής μου όπου τράβηξα το σπαθί από τον βράχο αποχαιρετώντας για πάντα την αγνή παιδική μου ηλικία αλλά και τον τρόπο με τον οποίο θα έβλεπα ταινίες για το υπόλοιπο της ζωής μου…

dgaq1002_screeningroom_excalburb

 

Ο Boorman είχε εκδηλώσει από τα τέλη των 60s την επιθυμία του να δώσει σάρκα και οστά στον Θρύλο του Εξκάλιμπερ και του Βασιλιά Αρθούρου. Όμως το στούντιο απέρριψε την αρχική του πρόταση και του πρότεινε να σκηνοθετήσει μια μεταφορά του Lord of The Rings του J.R. Tolkien. Ο Boorman δέχτηκε και έγραψε ένα τρίωρο σενάριο το οποίο όμως έφαγε και εκείνο απόρριψη μιας και κρίθηκε οικονομικά ασύμφορο. Τελικά ύστερα από αρκετά ‘όχι’ ο σκηνοθέτης αποφάσισε να επιστρέψει στο concept του Εξκάλιμπερ του οποίου το σενάριο θα στηριζόταν επάνω στο Le Morte Darthur του  Sir Thomas Malory αλλά ταυτόχρονα ο Boorman θα γύριζε την ταινία έχοντας στο μυαλό μια Lord of The Rings αισθητική. Ναι το EXCALIBUR του 1981 είναι ένα έμμεσο, ανεπίσημο πάντρεμα του Θρύλου του Βασιλιά Αρθούρου με το έπος του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών. Και ειλικρινά από ένα τέτοιο μαγικά – επικό μπαστάρδεμα μόνο τυχαίο δεν είναι που προέκυψε ένα τόσο θαυματουργό αλλά ταυτόχρονα και χαοτικό όραμα. Το EXCALIBUR είναι ένα θεαματικό, στυλάτο, υπερβολικά βίαιο και σεξουαλικά έντονο παραμύθι για ενήλικες. Και αποκλειστικός υπεύθυνος για αυτό είναι ο παλαβός αλλά και υπέρμετρα φιλόδοξος σκηνοθέτης του.

excalibur-battle-scene 

Το να θέλεις να αποδώσεις το έπος του Εξκάλιμπερ στην ολότητα του μέσα από μια μόλις ταινία διάρκειας δύο και κάτι ωρών είναι τόσο εύκολο όσο το να βρεις το Ιερό Δισκοπότηρο…

Απλά φαντάσου το Lord Of The Rings του Peter Jackson να φυλακίζεται μέσα σε ένα μόνο φιλμ. Το αποτέλεσμα θα ήταν απλά χαοτικό. Και όμως ο Boorman το τόλμησε και σχεδόν κατάφερε το ακατόρθωτο. Ο αυτάρεσκος σκηνοθέτης βγήκε νικητής από την μάχη όμως όχι και αλώβητος. Το …  ανισόρροπο και σε πολλές στιγμές προχειρογραμμένο σενάριο και μερικές ‘ξύλινες’ ερμηνείες των ηθοποιών αποτελούν χτυπητές πληγές επάνω στις βαριές σιδερένιες πανοπλίες του EXCALIBUR. Ο Boorman που έγραψε και το σενάριο, μαζί με τον Rospo Pallenberg, μπλέκει τις εποχές και μπασταρδεύει την φαντασία με τον ρεαλισμό. Δεν κάθεται να ασχολείται με τεχνικές λεπτομέρειες τις οποίες θεωρεί ασήμαντες και κρατάει δέσμιους τους ηθοποιούς τους μέσα στις επιβλητικές αλλά και δημιουργικά ασφυκτικές πανοπλίες τους. Ο σκηνοθέτης πίστευε ακράδαντα ότι το cast δεν έπρεπε να αποσπά την προσοχή του κοινού από την ‘γενική εικόνα’ και για αυτό επέλεξε σχεδόν αποκλειστικά Βρετανούς ηθοποιούς που εκείνη την εποχή είχαν ελάχιστη, ως μηδαμινή απήχηση στο Αμερικάνικο κοινό.

Το EXCALIBUR έσπασε την ‘παρθενιά του Hollywood’ για αρκετούς, πλέον καταξιωμένους, ηθοποιούς. Helen Mirren, Patrick Stewart, Gabriel Byrne αλλά και ο ,εξαιρετικά δημοφιλής πλέον, Liam Neeson ήταν μερικά από τα μεγάλα ονόματα που έκαναν το κινηματογραφικό ντεμπούτο τους στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Και όμως δεν έλαμψαν όλοι τους στο EXCALIBUR. Κάτι το χοντροκομμένο σενάριο και οι διάλογοι και κάτι το γεγονός ότι ο σκηνοθέτης έδινε μεγαλύτερη έμφαση στην εικόνα και όχι τόσο στην ηθοποιία ήταν αρκετά για να περιορίσουν αισθητά τις ερμηνείες των περισσότερων ηθοποιών. Οι Ιππότες του Boorman κλειδαμπαρώνουν τον ηρωισμό και τον ρομαντισμό τους μέσα στις επιβλητικές πανοπλίες του και καταλήγουν να θυμίζουν πολεμοχαρείς γίγαντες που σφάζονται μεταξύ τους ή παραφουσκωμένους άμυαλους superheroes που δεν έχουν κανένα ηθικό δισταγμό να ακρωτηριάζουν με μανία ο ένας τον άλλον. Ακόμα και οι Stewart και Neeson πνίγονται μέσα στις ανέκφραστες περικεφαλαίες τους. Όμως υπάρχουν και εκείνοι που ξεφεύγουν από την εκφραστική παγωμάρα της ταινίας. Ο Gabriel Byrne είναι απολαυστικός ως Ούθερ Πεντράγκον. Μας δίνει έναν Βασιλιά αιμοσταγή και … ξαναμμένο που δεν διστάζει να θυσιάσει ολόκληρο τον στρατό του αλλά και να προσφέρει στον Μέρλιν το αγέννητο παιδί του για να περάσει μια νύχτα πάθους με την σαγηνευτική Λαίδη Ινγκρέιν. Πολύ δυνατός είναι και ο Nigel Terry που στα 35 του χρόνια δεν δίστασε να ‘τσαλακωθεί’ και να υποδυθεί τον Βασιλιά Αρθούρο από την εφηβεία του μέχρι και τον χαμό του. Και μπορεί στην έφηβη εκδοχή να θυμίζει περισσότερο απερίσκεπτο, κάπως χαζεμένο και καυλωμένο έφηβο και η εικόνα του να φαντάζει κάπως αστεία όμως όσο ‘γερνάει’ ο χαρακτήρας μαζί του ωριμάζει και η ερμηνεία του. Οι τελικές στιγμές του Βασιλιά Αρθούρου στο φινάλε της ταινίας είναι απλά συγκλονιστικές. Από την άλλη η Cherie Lunghi ως Βασίλισσα Γκουίνεβιρ περνάει απαρατήρητη και χρησιμεύει μονάχα ως το μήλο της έριδος μεταξύ Αρθούρου και Λάνσελοτ, τον οποίο υποδύεται ο εριστικά ηρωικός και ενοχλητικά καλογυαλισμένος Nicholas Clay που όμως στο τέλος της ταινίας καταστρέφει ολοκληρωτικά την τελειότητα του και μας δίνει έναν πραγματικά τραγικό ήρωα. Όμως την παράσταση στο EXCALIBUR κλέβουν θεαματικά οι δυο χαρακτήρες που σε ολόκληρη την ταινία ποτέ τους δεν φοράνε την πανοπλία. Οι Helen Mirren και Nicol Williamson ως Μοργκάνα λε Φέι και Μέρλιν είναι συγκλονιστικά αλλόκοτοι και απολαυστικοί ! 

exq

 

Εφτά χρόνια πριν το EXCALIBUR, οι Mirren και Williamson είχαν ξανασυνεργαστεί σε μια μεταφορά του Macbeth και είχαν καταλήξει να τσακωθούν πολύ άσχημα. Ο Boorman έκρινε ότι αυτή η ένταση που επικρατούσε μεταξύ τους θα είχε θετικό αντίκτυπο στις  σκηνές τους και το τελικό αποτέλεσμα τον δικαιώνει απόλυτα. Η κόντρα μεταξύ Μέρλιν και Μοργκάνα χαρίζει στην ταινία μερικές από τις πιο έντονες και αρτιστικές στιγμές της. Οι χαρακτήρες τους είναι τόσο όμοιοι αλλά ταυτόχρονα και διαφορετικοί μεταξύ τους. Ο Μέρλιν του Williamson ακροβατεί ανάμεσα στο θνητό αλλά και το θεϊκό στοιχείο. Δεν μπορείς να πεις με σιγουριά αν είναι ένας πανίσχυρος νεκρομάντης ή ένας απλά πανούργος άνθρωπος. Δεν αποκαλύπτει τα συναισθήματα του ή την σεξουαλικότητα του.Βρίσκεται απομακρυσμένος στην ουδετερότητα μεταξύ του γήινου και του μεταφυσικού. Μέχρι και οι προθέσεις του δεν έχουν μια σταθερή βάση. Στην αρχή της ταινίας μας παρουσιάζεται ως ένας πανίσχυρος και πονηρός μάγος που είναι αποφασισμένος να βοηθήσει τον Βασιλιά να φέρει την ειρήνη και την ευημερία στο απέραντο βασίλειο του με κάθε κόστος. Δεν δείχνει κανέναν δισταγμό όταν προβαίνει σε αναίσχυντες πράξεις για να βοηθήσει τον Ούθερ να ικανοποίησει τα βίτσια και τον εγωισμό του και ενώ αναγνωρίζει τα λάθη του δεν δείχνει κάποιο εμφανές σημάδι μεταμέλειας. Οι γυναίκες για τον Μέρλιν είναι απλά μια ενόχληση. Ένα αγκάθι που μπαίνει ανάμεσα στα σχέδια του και αποσπά την προσοχή του Βασιλιά του. Όταν διαπιστώνει ότι ο Ούθερ δεν είναι ο ‘εκλεκτός’ του και ότι θα θυσίαζε πολύ ευχαρίστως ολόκληρο το Βασίλειο του για να ικανοποιήσει τα ακόρεστα πάθη του, δεν διστάζει να τον εγκαταλείψει. Μάλιστα τον αφήνει να πεθάνει και απλά τον αναπληρώνει με τον γιο του. Το μόνο που νοιάζει τον Μέρλιν είναι να βρει έναν άξιο Βασιλιά άσχετα με το ποιος θα είναι αυτός. Και αφού έχει περάσει δια πυρός και σιδήρου και τελικά καταφέρνει να εκπληρώσει τον στόχο του όχι μόνο δεν δείχνει να ενθουσιάζεται αλλά αλλάζει και εντελώς την κοσμοθεωρία του. Ο Μέρλιν γίνεται μάρτυρας μιας μεγάλης  πολιτιστικής αλλαγής. Η ραγδαία εξάπλωση του Χριστιανισμού ξεριζώνει και σβήνει τις παγανιστικές ρίζες του. Ο κόσμος αλλάζει ριζικά και ο νεκρομάντης ξέρει ότι ήρθε ο καιρός να χαθεί μέσα στον αμείλικτο χρόνο. Και είναι εντάξει με αυτό. Αντίθετα με τον Μέρλιν, η Μοργκάνα της Mirren, δεν δείχνει έτοιμη να συμβιβαστεί με την νέα τάξη πραγμάτων. Η μοναδική της επιθυμία είναι να αποκτήσει δύναμη και αθανασία και να πάρει εκδίκηση από τον, ετεροθαλή αδελφό της, Αρθούρο για όλα τα δεινά που έφερε ο πατέρας του ,Ούθερ Πεντράγκον, σε εκείνη και την οικογένεια της. Και για να το επιτύχει δεν θα διστάσει ακόμη και να πλαγιάσει μαζί του και να συλλάβει ένα παιδί που χρόνια αργότερα θα χρησιμοποιήσει ως όπλο ενάντια στον ίδιο του τον πατέρα. Η Μοργκάνα λε Φέι είναι το ακριβώς αντίθετο του Μέρλιν. Μια γυναίκα με ακόρεστη δίψα για εξουσία που δεν διστάζει να χρησιμοποιεί την σεξουαλικότητα της ως όπλο. Και αυτή η αντίθεση και ο ανταγωνισμός μεταξύ των δυο χαρακτήρων αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κομμάτια της ταινίας και απεικονίζεται ιδανικά μέσα από τις πολύ ιδιαίτερες και θεατρικές ερμηνείες των δυο ηθοποιών.

excalibur-poster-1

 

Παρά τα σεναριακά θέματα του, το EXCALIBUR είναι μια απίστευτα σαγηνευτική ταινία και αυτό το οφείλει σε τεράστιο βαθμό στον σκηνοθέτη του. Ο Boorman παντρεύει την φύση με το ατσάλι, την μαγεία με τον ρεαλισμό και τα βουτάει μέσα σε μια λίμνη αίματος, ακρωτηριασμένων χεριών και ακόλαστου σεξ. Τα μαγικά του Μέρλιν παραβαίνουν τους κανόνες της φύσης και της επιστήμης όμως δεν είναι φανταχτερά και ψεύτικα. Ο νεκρομάντης επικαλείται τον ‘Δράκο’ για να εξασκήσει την μαγεία του όμως ποτέ μας δεν βλέπουμε κάνα ιπτάμενο μυθικό τέρας να ξερνάει φλόγες. Όταν ο Αρθούρος τον ρωτάει ‘που είναι ο Δράκος?’ ο μάγος του απαντάει ότι ‘είναι τα πάντα γύρω του’. Η φύση παίζει ενεργό ρόλο στην πλοκή και ο σκηνοθέτης την αναδεικνύει στα περισσότερα πλάνα του. Όμως και οι σκηνές μάχης είναι απίστευτα επιβλητικές αλλά και βίαιες. Όλα αυτά γίνονται μέσα από ένα πρίσμα ρεαλισμού που όμως συνοδεύεται από αρκετές αρτιστικές πινελιές. Ο Boorman παίρνει τα σκηνικά, τις φανταχτερές στολές, τον φωτισμό ακόμα και την ομίχλη και τα φιλτράρει μέσα από τον φακό του με τέτοιο τρόπο που τα πλάνα του καταλήγουν να θυμίζουν Αναγεννησιακούς πίνακες ή ακόμη και σχέδια από comics. Οι εικόνες που μας δίνει είναι ρεαλιστικές αλλά και καλλιτεχνικές. Θεατρικές αλλά και ωμές. Τα πλάνα του αποπνέουν μαγεία, δύναμη αλλά και έντονη ψυχεδέλεια. Σκηνές όπως το πρώτο ξόρκι του Μέρλινοι Γκουίνεβιρ και Λάνσελοτ να κάνουν γυμνοί έρωτα στο δάσος , ο παγανιστικός χορός της Λαίδης Ιγκρέιν ,ο γιος του Αρθούρου, Μόρντρετ να καλπάζει, φορώντας την χρυσή του πανοπλία, ανάμεσα από δέντρα που στα κλαδιά τους κρέμονται σαπισμένοι ιππότες με κοράκια να τους τρώνε τα μάτια, είναι απλά καθηλωτικές. Και το γεγονός ότι ο Boorman ντύνει αυτές τις σκηνές με το μεγαλειώδες O Fortuna του Γερμανού συνθέτη Carl Orff αρκεί για να σφηνωθεί το EXCALIBUR στον βράχο της κινηματογραφικής αθανασίας.

excalibur-8-1024x577

 

Το EXCALIBUR ακολούθησε εντελώς αντίθετη πορεία από τον χαρακτήρα του Μέρλιν. Ο χρόνος όχι μόνο δεν ξεπέρασε την ταινία αλλά την ενίσχυσε κιόλας. Της έδωσε κύρος και αξία. Όταν βγήκε στις αίθουσες το 1981 δεν ήταν και λίγα τα βέλη που δέχτηκε από τους κριτικούς. Σήμερα οι περισσότεροι από αυτούς έχουν αναθεωρήσει και θεωρούν την ταινία ως ένα επιδραστικό, αλλά σε καμιά περίπτωση αψεγάδιαστο, αριστούργημα. Υπήρξαν και εκείνοι που κατηγόρησαν τον σκηνοθέτη ότι παρουσίαζε τις γυναίκες ως σεξουαλικά αντικείμενα ή ως εκδικητικές μάγισσες που οι πράξεις τους καθορίζονταν αποκλειστικά από τα συναισθήματα τους και ότι παραμέλησε επιδεικτικά τον ρόλο της περίφημης Κυράς της Λίμνης της οποίας η σκοπιμότητα σε ολόκληρη την ταινία είναι να φέρνει ή να παίρνει το Εξκάλιμπερ από τους άντρες Βασιλιάδες. Ο Boorman πάντως αρνήθηκε οποιαδήποτε στερεοτυπική αντιμετώπιση σχετικά με τις γυναίκες και απλά είπε ότι ήθελε να εξερευνήσει τον κόσμο των αντρών ξεφεύγοντας με αυτόν τον τρόπο για λίγο από τις γυναίκες που περιτριγύριζαν την ζωή του. Πάντως στην ταινία συμμετέχουν αρκετά μέλη της οικογένειας του και μάλιστα την Λαίδη Ιγκρείν την υποδύεται η κόρη του. Ναι η ίδια Ιγκρείν που βιάζεται με έναν άκρως παραστατικό τρόπο από τον ξανναμένο  Ούθερ Πεντράγκον στην πρώτη πράξη της ταινίας… Τι ήθελε όμως να δηλώσει ο Boorman με το EXCALIBUR ? Σύμφωνα με τον ίδιο ήθελε να χρησιμοποιήσει τους θρύλους του Βασιλιά Αρθούρου ως μια αλληγορία σχετικά με τον κύκλο της ζωής, την φθορά και την αποκατάσταση. Ενώ ήθελε να αναδείξει και την έλευση του χριστιανού άντρα που σηματοδοτούσε την παρακμή των αρχαίων παγανιστικών θρησκειών που εκπροσωπούσε ο Μέρλιν.

Εμένα πάλι η ταινία μου θύμισε την αρχέγονη , έμφυτη, ανάγκη που νιώθουν οι άνθρωποι μέσα τους να έχουν πάνω από το κεφάλι τους μια μορφή εξουσίας να τους καθοδηγεί και να τους δίνει εντολές. Να τους λέει σε ποιόν Θεό πρέπει να πιστεύουν, ποίον Βασιλιά να ακολουθούν και να τους πείθει ότι αξίζει να σφάζονται μεταξύ τους για ένα σπαθί που βρίσκεται σφηνωμένο σε κάποιον βράχο στην μέση του πουθενά. Και ότι καμιά φορά όλα αυτά τα πιστεύω πάνε κατά διαόλου άμα μπει καμιά ωραία γκόμενα στην μέση…

excalibur-1981-14-g

Now look, I once stood exposed to the Dragon’s Breath so that a man could lie one night with a woman. It took me nine moons to recover. And all for this lunacy called, «love», this mad distemper that strikes down both beggar and king. Never again. Never.

Advertisements

One thought on “EXCALIBUR : Το ψυχεδελικό Έπος του John Boorman αρνείται να βγει από τον βράχο της κινηματογραφικής αθανασίας.

Add yours

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: