Στη Φωλιά του Κούκου : Σαράντα χρόνια μετά εξακολουθούμε να αφηνόμαστε στην Τρέλα.

by Αντρέι Κοτσεργκίν 

Έχουν περάσει σχεδόν σαράντα χρόνια από την πρεμιέρα του One Flew Over the Cuckoo’s Nest και το φιλμ του σπουδαίου δημιουργού Milos Forman παραμένει η απόλυτη ωδή στην τρέλα αλλά και στην ελευθερία και την διαφορετικότητα.

Το έργο διατηρείται αγαπημένο και διαχρονικό και όχι μόνο δεν έχει χάσει καθόλου από την αξία του αλλά ίσως να φαντάζει πιο επίκαιρο από ποτέ. Η Φωλιά του Κούκου είναι η τρανταχτή απόδειξη ότι ‘η τρέλα’ όχι μόνο δεν θεραπεύεται και παραμένει για πάντα δίπλα σε εκείνους που την αγκαλιάζουν, με την θέληση τους ή μη,  αλλά και ότι πολλές φορές μπορεί να κρύβει μέσα της ελπίδα και γοητεία. Για να προκύψει όμως τούτο το εντελώς παρανοϊκό αλλά ταυτόχρονα και εξαιρετικά νηφάλιο αποτέλεσμα έπρεπε πρώτα οι ίδιοι οι συντελεστές της ταινίας να αφήσουν το μυαλό τους ελεύθερο και να βουτήξουν μέσα στην τρέλα.

cuckoosnest_doubletake_splash650

Βασισμένη στην ομώνυμη νουβέλα του συγγραφέα Ken Kesey, η Φωλιά του Κούκου παρακολουθεί την πορεία του R.P. McMurphy, ενός αναρχικού ξερόλα κατάδικου, ο οποίος εισάγεται για παρακολούθηση μέσα σε μια ψυχιατρική κλινική. Έχοντας την ψευδή πεποίθηση ότι το άσυλο του προσφέρει μεγαλύτερη ‘ελευθερία’ από την φυλακή ο κατάδικος υπερβάλει λίγο στην εξέταση του ώστε να διασφαλίσει την παραμονή του στην κλινική. Εκεί θα αρχίσει να έχει συναναστροφές με τους υπόλοιπους ασθενείς τους οποίους αρχικά θεωρεί ένα τσούρμο από ανισόρροπους ψυχοπαθείς. Όμως με τον καιρό θα διαπιστώσει ότι τα πράγματα δεν είναι όπως δείχνουν και ότι πολλοί από αυτούς είναι απλά ταλαιπωρημένοι ασθενείς που όμως παραμένουν άνθρωποι και μοιράζονται κοινά βιώματα και ενδιαφέροντα με τον ίδιο. Ο McMurphy θα αρχίσει σταδιακά να χτίζει μια σχέση φιλίας με τους ‘τρελούς’ και εκείνοι συνεπαρμένοι από τον εκδηλωτικό και φαινομενικά αδάμαστο χαρακτήρα του θα τον προάγουν σε ήρωα και εκπρόσωπο τους. Κάτι που δεν θα αρέσει καθόλου στην αυταρχική νοσοκόμα και υπεύθυνη της πτέρυγας του κατάδικου, Ratched

960

Όταν γράφεις για το cast μιας ταινίας είθισται να ξεκινάς από τους πρωταγωνιστές. Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω από τον αντίθετο δρόμο.

Ναι το One Flew Over the Cuckoo’s Nest  είναι ταυτισμένο για πάντα με το πρωταγωνιστικό δίδυμο των Jack Nicholson και  Louise Fletcher μιας και το ‘ζευγάρι’ των R.P. McMurphy και της Νοσοκόμας Ratched είναι ένα από τα πιο διαχρονικά και αναγνωρίσιμα στην ιστορία του Κινηματογράφου. Και είναι απόλυτα λογικό μιας και η μεταξύ τους αντίθεση λειτουργεί τόσο ιδανικά που καταλήγει σε μια τέλεια μεταξύ τους χημεία. Ο αυταρχισμός της τυραννικής και εκφοβιστικής νοσοκόμας είναι το απόλυτο αντίβαρο για την αναρχία και την ‘χαλαρότητα’ του κατάδικου. Όμως για να λειτουργήσει ο δυναμισμός αυτής της ‘σχέσης’ συμβάλλει καθοριστικά το περιβάλλον που την περιτριγυρίζει. Ένα περιβάλλον γεμάτο από τρελούς. Και Θεέ μου μα τι ταλαντούχοι ‘τρελοί’ ήταν αυτοί !

one-flew-over-the-cuckoos-nest-02

Η Φωλιά του Κούκου αποτέλεσε σημείο αναφοράς για το ξεκίνημα μερικών πολύ σπουδαίων ηθοποιών. Στο cast συναντάμε τον σπουδαίο Brad Dourif στον πρώτο του σημαντικό ρόλο ,ως ο ντροπαλός και συνεσταλμένος αλλά και γεμάτος ενοχές σχετικά με το σεξ και τις γυναίκες, Billy Bibbit, έναν κυριολεκτικά αγνώριστο νεαρό Danny DeVito , τον λατρεμένο μουρλό  Christopher Lloyd να κάνει το υποκριτικό του ντεμπούτο αλλά και πολλούς άλλους σπουδαίους ηθοποιούς που ο καθένας πρόσφερε με την καλλιτεχνική του τρέλα ώστε να βγει αυτό το τόσο μοναδικό αποτέλεσμα. Και όταν λέμε ‘τρέλα’ κυριολεκτούμε. Ο Danny DeVito για να ανταποκριθεί στον ρόλο του Mister Martini επινόησε έναν φανταστικό φίλο (!) που ταυτόχρονα τον βοηθούσε να ανταποκριθεί στο γεγονός ότι δούλευε μακριά από την αγαπημένη του σύζυγο. Όταν ο ηθοποιός έφτασε στο σημείο να κάνει ολονύχτιες συζητήσεις με τον αόρατο φίλο του αγχώθηκε τόσο πολύ για την νηφαλιότητα της λογικής του που απευθύνθηκε στον γιατρό και υπεύθυνο της κλινικής όπου γίνονταν τα γυρίσματα Dean Brooks για να του κάνει μια διάγνωση ώστε να διαπιστώσει αν είναι στα καλά του ! Ο Dean τον καθησύχασε λέγοντας του ότι δεν συντρέχει κανένας λόγος ανησυχίας εφόσον μπορούσε ο DeVito να συνεχίζει να αντιλαμβάνεται ότι ο φανταστικός του φίλος δεν υπήρχε στην πραγματικότητα…. Εκείνος όμως για τον οποίο ανησυχούσε ο γιατρός ήταν ο ηθοποιός Sydney Lassick ο οποίος κατά την διάρκεια των γυρισμάτων παρουσίαζε μια πολύ απρόβλεπτη και ασταθή συμπεριφορά και μάλιστα σε μια από τις τελευταίες σκηνές του φιλμ ξέσπασε τόσο πολύ σε μια σκηνή που χρειάστηκε να τον πάρουν σηκωτό από το πλατό ! Ο Brooks όμως πέρα από σύμβουλος της ταινίας είχε και έναν μικρό ρόλο σε αυτήν μιας και υποδύεται τον Δόκτωρ John Spivey τον ψυχίατρο που κάνει την εξέταση στον McMurphy στην αρχή της ταινίας. Ο Brooks πάντως τον πιο τραγικό του ‘ρόλο’ τον έπαιξε εκτός πλατό μιας και όταν ο ηθοποιός William Redfield παρουσιάζονταν μονίμως άρρωστος στα γυρίσματα ο Brooks τον εξέτασε και διέγνωσε ότι έπασχε από λευχαιμία. Ο Redfield πέθανε λίγους μήνες μετά.

Όμως ο Δόκτωρ Spivey δεν ήταν ο μοναδικός μη-ηθοποιός του cast. Ο κυριολεκτικά τεράστιος,  Αμερικανός Ιθαγενής, Will Sampson που υποδύθηκε τον αγαπημένο ‘Αρχηγό Σκούπα’εκείνη την εποχή ελάχιστη σχέση είχε με την υποκριτική μιας και απασχολούνταν ως ζωγράφος και περφόρμερ στο ροντέο και ο Milos Forman τον επέλεξε καθαρά λόγο του ύψους και της εμφάνισης του. Τελικά κατέληξε να έχει έναν από τους πιο σημαντικούς και αξιομνημόνευτους ρόλους της ταινίας. Και ας μην συμφωνούσε ο συγγραφέας Ken Kesey με τον τρόπο που αποτυπώθηκε ο χαρακτήρας στην οθόνη….

Ο Kesey δεν είχε κανένα θέμα με την ερμηνεία του Sampson που ήταν άλλωστε ιδανική. Η βασική του ένσταση ήταν ότι ενώ στο βιβλίο του ο Ινδιάνος ‘Αρχηγός’ είναι εκείνος που αφηγείται την ιστορία, στην ταινία του ο Forman επέλεξε να τον κρατήσει σιωπηλό για το μεγαλύτερο μέρος. Μάλιστα η επιμονή του συγγραφέα επάνω στο συγκεκριμένο θέμα του στέρησε την δυνατότητα να γράψει το σενάριο της ταινίας. Ο Kesey το κράτησε … μανιάτικο στον σκηνοθέτη και κινήθηκε δικαστικά εναντίων συντελεστών και παραγωγών. Τελικά κατέληξαν σε συμβιβασμό και πήρε μια γερή, για την εποχή, αποζημίωση. Πάντως ο συγγραφέας αρνήθηκε να δει την ταινία. Μάλιστα ισχυρίστηκε ότι μια φορά ενώ νοσηλεύονταν σε ένα νοσοκομείο η ταινία έπαιζε στην τηλεόραση του δωματίου του και εκείνος χωρίς να ξέρει περί τίνος πρόκειται έκατσε να την παρακολουθήσει και του φάνηκε πολύ ενδιαφέρουσα. Όταν συνειδητοποιήσε ποία ακριβώς ταινία παρακολουθεί άλλαξε κανάλι…

Ίσως αν παραμέριζε τον εγωισμό του ο συγγραφέας και έβλεπε την ριμάδα την ταινία να άλλαζε γνώμη. Παρά την κάθετα αντίθετη γνώμη του είναι γεγονός ότι η αποκάλυψη στην μέση της ταινίας ότι ο Αρχηγός μπορεί να μιλήσει λειτουργεί άκρως εντυπωσιακά για τον θεατή. Η προσωπική μου άποψη είναι ότι ο Forman μέσα από την μεταφορά του κατορθώνει να σου βγάλει πολύ περισσότερο συναίσθημα και ένταση απ’ότι ο Kesey μέσα από το κατά γενική ομολογία πολύ αξιόλογο βιβλίο του. Πάντως και το μυθιστόρημα αποτελεί ένα δυνατό ανάγνωσμα και αποτελεί μια μελέτη και καταγραφή  της επιστήμης της ψυχιατρικής την δεκαετία του 60 αλλά και μια οξεία κριτική απέναντι σε πολλές από τις μεθόδους θεραπείας που εφάρμοζε στους ασθενείς. Το βιβλίο που αποτελεί και μια μελέτη του ανθρώπινου μυαλού αλλά και του ρεύματος του συμπεριφορισμού στηρίχτηκε στις εμπειρίες που αποκόμισε ο συγγραφέας όταν εργάζονταν σε ένα ψυχιατρείο της Καλιφόρνια και στις συζητήσεις που είχε με πολλούς ασθενείς. Πάντως η αυθεντικότητα πολλών σκηνικών του βιβλίου μπορεί εύκολα να αμφισβητηθεί μιας και εκείνη την εποχή ο Kesey συμμετείχε σε πολλά από τα ‘πειράματα’ με LSD που εκείνη την περίοδο ήταν της μόδας. Πάντως υπάρχει πάντα το ενδεχόμενο ο συγγραφέας να είδε την ταινία και απλά να μην το παραδέχτηκε ποτέ. Μερικοί άνθρωποι ζούνε αλλά και πεθαίνουν με πείσμα. Και μιας και μιλάμε για πείσμα ήρθε η ώρα να αναφερθούμε στον Jack Nicholson...

1e2937bb7c060dd6d570c4a418954b3b

Όταν παίρνεις έναν τόσο εκφραστικό ηθοποιό όπως ο Nicholson και τον βάζεις να δουλέψει με έναν ασυμβίβαστο οραματιστή σκηνοθέτη σαν τον Forman είναι αναμενόμενο να προκύψουν στιγμές κινηματογραφικού μεγαλείου. Όμως πάντα θα παραμονεύει και ο κίνδυνος της εγωιστικής αυτοκαταστροφής. Ο Forman δεν είναι ο ‘σαδιστής’ Stanley Kubrick που μοιραζόταν την ίδια εκφραστική ‘τρέλα’ και μέθοδο με τον Nicholson στα γυρίσματα του The Shining και αυτό είχε ως αποτέλεσμα πρωταγωνιστής και σκηνοθέτης να έρθουν σε έντονη ρήξη λόγο δημιουργικών διαφορών. Ο Forman οραματίζονταν την εναρκτήρια σκηνή της ταινίας, όπου ο McMurphy καταφτάνει για πρώτη φορά στο Άσυλο, να γίνεται μέσα σε ένα περιβάλλον όπου οι ασθενείς θα είχαν κατακλύσει το προαύλιο και θα προξενούσαν το χάος και με αυτό τον τρόπο θα έδειχνε ο σκηνοθέτης την παράνοια που επικρατούσε μέσα στο ίδρυμα. Ο Nicholson πάλι θεωρούσε ότι κατά την άφιξη του χαρακτήρα του θα πρέπει να επικρατεί η απόλυτη τάξη και ησυχία ώστε αργότερα να φανεί πόσο σημαντικό αντίκτυπο θα είχε η παρουσία του στους ασθενείς. Κανείς από τους δυο δεν έβαλε νερό στο κρασί του και ο πεισματάρης Jack όχι μόνο αρνήθηκε να συνεργαστεί αλλά οργάνωσε και ένα μικρό πραξικόπημα ανάμεσα στο cast πείθοντας τους ότι εκείνος είχε δίκαιο και κατέληξε να τους δίνει ο ίδιος εντολές σχετικά με το πως να συμπεριφερθούν στην συγκεκριμένη σκηνή ! Όπως είναι λογικό ο Forman δεν συγχώρεσε ποτέ του την ανταρσία του πρωταγωνιστή και οι σχέσεις τους δεν ήταν καθόλου καλές. Και ας προσποιούνταν μετά τα φιλαράκια μπροστά στο υπόλοιπο προσωπικό.

Όμως ο Milos Forman, επειδή ακριβώς είναι ένας σπουδαίος δημιουργός, όχι μόνο δεν έβαλε φρένο στον Nicholson αλλά τον άφησε ελεύθερο να αυτοσχεδιάζει τις σκηνές του και προέτρεψε και τους υπόλοιπους ηθοποιούς να κάνουν το ίδιο. Ταυτόχρονα φρόντισε πολλοί κομπάρσοι της ταινίας να είναι αυθεντικοί ‘τρελοί’ μιας και αρκετοί από αυτούς ήταν ασθενείς στο άσυλο. Μάλιστα κατά την διάρκεια των γυρισμάτων ένας ασθενής προσπάθησε να αποδράσει πηδώντας ένας φράχτη. Την επόμενη μέρα η τοπική εφημερίδα είχε τίτλο ‘ένας κούκος απέδρασε από την φωλιά’ ! Ένας άλλος ασθενής πάλι που υπέφερε από χρόνιο πρόβλημα τραυλισμού βλέποντας την σκληρή προσπάθεια που κάνανε οι συντελεστές στα γυρίσματα βρήκε την δύναμη να γιατρευτεί ! Αυτή η συνύπαρξη παλαβών καλλιτεχνών και σκέτων παλαβών είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθεί ένας απολαυστικός θίασος τρελών. Μια εικόνα που αποτυπώνεται με τον απόλυτο ρεαλισμό στην οθόνη μιας και ο πανούργος Forman φρόντιζε να αφήνει ανοιχτές τις κάμερες στις πρόβες και τους αυτοσχεδιασμούς αλλά και στις απλές καθημερινές στιγμές των ηθοποιών, χωρίς να τους ενημερώνει ! Η σκηνή της αρχικής διάγνωσης του McMurphy από τον Δόκτωρ Spivey ήταν ένα από τα ενδεικτικά αποτελέσματα αυτής της πρωτότυπης τεχνικής. Οι ηθοποιοί νόμιζαν ότι κάνανε πρόβα, ο Nicholson αυτοσχεδίασε τις απαντήσεις του σε ολόκληρη την σκηνή προκαλώντας έτσι τις εκατό τοις εκατό αληθινές αντιδράσεις του γιατρού.

Οι ιδιαίτερες και αρτιστικές τεχνικές του Forman δεν άφησαν αλώβητη και την πρωταγωνίστρια Louise Fletcher. Ο Forman για να της δώσει τον ρόλο την πέρναγε από οντισιόν για σχεδόν έξι μήνες. Κάθε φορά δήλωνε ότι δεν ήταν καθόλου σίγουρος αν η Fletcher έκανε για τον ρόλο όμως της έλεγε να ξανάρθει για οντισιόν. Αυτό σε συνδυασμό με την ιδιαιτερότητα της διαδικασίας των γυρισμάτων είχε ως αποτέλεσμα η ηθοποιός να συσσωρεύσει μπόλικο θυμό και αγανάκτηση τόσο για τον εκρηκτικό συμπρωταγωνιστή της αλλά κυρίως για τον ‘σπασαρχίδα’ σκηνοθέτη της. Η σκηνή όπου η νοσοκόμα Fletcher ρίχνει ένα απίστευτα παγερό αλλά ταυτόχρονα και εξαιρετικά αυστηρό και θυμωμένο βλέμμα στον McMurphy στην πραγματικότητα προορίζονταν για τον σκηνοθέτη που εκείνη την στιγμή έδινε εντολές στην Fletcher ! Όλη αυτή η ένταση τελικά αποτυπώθηκε εξαιρετικά στην σχέση μεταξύ των δυο πρωταγωνιστών και αποτελεί ίσως το βασικό χαρακτηριστικό της ταινίας. Ένα καλλιτεχνικό ρίσκο που απέδωσε καρπούς όμως άνετα θα μπορούσε να είχε τινάξει ολόκληρη την παραγωγή στον αέρα. Μάλιστα η ίδια η Fletcher έχει δηλώσει ότι μίσησε τόσο τον χαρακτήρα της που μέχρι και σήμερα δυσκολεύεται να παρακολουθήσει την ταινία ενώ μόλις ολοκληρώθηκαν τα γυρίσματα αποφάσισε να … γδυθεί και να μείνει μονάχα με τα εσώρουχα μπροστά στους συνεργάτες της για να τους αποδείξει ότι ΔΕΝ είναι μια ψυχρή σκύλα στην πραγματικότητα !

oneflewbibbit3

Το One Flew Over the Cuckoo’s Nest βγήκε στις αίθουσες τον Νοέμβριο του 1975. Η ταινία δέχτηκε διφορούμενες κριτικές όμως αυτό δεν στάθηκε εμπόδιο στο να γίνει η μόλις δεύτερη ταινία στην Ιστορία που κέρδιζε τα πέντε μεγάλα OSCAR. Ένα επίτευγμα που επανέλαβε πολλά χρόνια αργότερα η περίφημη Σιωπή των Αμνών. Η ταινία του Milos Forman είναι ένα από τα μεγαλύτερα παραδείγματα του πως η συλλογική προσπάθεια, το ταλέντο, η επιμονή και ο πειραματισμός μπορούν να οδηγήσουν στην καλλιτεχνική τελειότητα. Αλλά και η μοίρα έπαιξε τον ρόλο της. Όταν ο ηθοποιός Kirk Douglas το 1960 αγόραζε τα δικαιώματα της νουβέλας σκόπευε να παίξει ο ίδιος τον πρωταγωνιστικό ρόλο. Προσέγγισε τότε τον Forman και του ζήτησε να σκηνοθετήσει το εγχείρημα. Ο σκηνοθέτης του είπε να του ταχυδρομήσει το σενάριο στην πατρίδα του την Τσεχία. Ο Kirk το ταχυδρόμησε αλλά λόγο της αυστηρής λογοκρισίας και γραφειοκρατίας το πακέτο θεωρήθηκε ύποπτο και κατασχέθηκε από την κυβέρνηση. Ο Douglas θεώρησε ότι ο αγενής Forman τον έγραψε στα παλιά του τα παπούτσια και δεν ασχολήθηκε ξανά με το θέμα. Δεκατρία ολόκληρα χρόνια μετά ο, γιος του, Michael Douglas, αποφάσισε να κάνει μια δεύτερη προσπάθεια. Και κάπως έτσι ο κούκος άφησε την φωλιά του και βρήκε τον δρόμο για τις αίθουσες.

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει και στο soundtrack της ταινίας. Ο Αμερικανός μουσικός Bernard Alfred «Jack» Nitzsche μέσα από την ατμοσφαιρική μουσική του ντύνει ιδανικά τα πλάνα του σκηνοθέτη και μαζί πραγματικά σε κάνουν να αισθάνεσαι κλεισμένος μέσα σε ψυχιατρείο με την αίσθηση ότι το μόνο που σε χωρίζει από την ελευθερία είναι ένας παράθυρο με κάγκελα, ένας ‘ασήκωτος’ ψύκτης και πάνω απ’όλα ο ίδιος σου ο εαυτός.

 

one_flew_over_the_cuckoos_nest_ver1

Το One Flew Over the Cuckoo’s Nest  είναι η απόλυτη ωδή στην τρέλα, που όμως δεν φυλακίζει μέσα της το μυαλό και την ψυχή αλλά τα απελευθερώνει μέσα από αυτήν. Όμως η αξία του φιλμ δεν προκύπτει μονάχα από το υπέροχο τελικό αποτέλεσμα. Το οποίο αποτέλεσμα αμφισβητήθηκε και έντονα από την ψυχιατρική κοινότητα της εποχής που κατηγορούσε την ταινία του Forman για ανακρίβειες, εστιάζοντας κυρίως στην περίφημη πλέον σκηνή όπου ο χαρακτήρας του Nicholson λαμβάνει θεραπεία μέσω ηλεκτροσόκ χαρακτηρίζοντας την ερμηνεία του ηθοποιού ως άκρως υπερβολική. Όμως αυτή η υπερβολή είναι ακριβώς το στοιχείο που μας κάνει να λατρεύουμε τον Nicholson και την ερμηνεία του. Η ομορφιά της παράνοιας του αθάνατου φιλμ του Milos Forman βγαίνει μέσα από την σύλληψη του και την διαδικασία της δημιουργίας του. Βγαίνει μέσα από την έκφραση των ‘ψυχάκηδων’ συντελεστών του που δάμασαν και διοχέτευσαν την τρέλα τους μέσα από την τέχνη αντί να αφεθούν ολοκληρωτικά σε αυτήν και να παγιδευτούν ‘στην φωλιά του κούκου’ όπως τόσοι και τόσοι άλλοι.

mary-ellen-mark-cast-of-one-flew-over-the-cuckoos-nest-posing-for-their-photograph-on-location-at-the-oregon-state-hospital-salem-oregon-mary-ellen-mark-1974

 

Advertisements

One thought on “Στη Φωλιά του Κούκου : Σαράντα χρόνια μετά εξακολουθούμε να αφηνόμαστε στην Τρέλα.

Add yours

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

ΠΑΝΩ ↑

Αρέσει σε %d bloggers: